Neðst á síðu

Lykilhugtök

Vistkerfi, líffélag, stofn, búsvæði, vist, lífrænir og ólífrænir umhverfisþættir, hringrás, orkuflæði, fæðukeðja, fæðuþrep, frumframleiðendur, neytendur, rotverur, samkeppni, afrán, samlífi, sníkjulífi, tegundasamsetning, tegundafjölbreytileiki, stöðugleiki, kvikt jafnvægi, framvinda, þróun, atferli, lífssaga, eyjaáhrif, sjálfbær nýting, nytjastofn, líffræðilegur fjölbreytileiki, tegundaútdauði, válisti, þrávirk lífræn spilliefni, gróðureyðing, jarðvegsrof, ofbeit, landgræðsla, framræsla, vistheimt.

Lífhvolf er það svæði í og á yfir­boði jarðar þar sem líf dafnar. Það nær frá dýpstu úthöfum (11 km undir yfirborði sjávar) til hæstu plöntusamfélaga (um það bil 6,2 km yfir sjávarmáli) (T.J. King).

Lífbelti skipa lífhvolfinu eftir útbreiðslu planta og dýra. Svæði með svipað gróðurfar til­heyra sama lífbelti, til dæmis; regnskógar, eyðimerkur, heiðar, barskóga, freðmýrar og haf (T.J. King).

Vistkerfi er samfélag á ákveðnu svæði sem nánar er skilgreint að viðbættu hina dauðlega umhverfi á svæðinu. Hvert vistkerfi til dæmis tjörn eða skógur hefur sínar einkennis lífverur. Lífverurnar hafa áhrif á það umhverfi sem þær lifa í og umhverfið hefur áhrif á þær (T.J. King). Vistkerfi er afmörkuð heild lífvera og umhverfis með eigin orkuflæði og hringrás næringarefna. Plöntur vistkerfisins beisla megnið af þeirri orku og taka upp úr umhverfinu bróðurpartinn af þeim næringar efnum sem aðrar lífverur vist­kerfisins þurfa á að halda. Mikilvægustu þættir vistker­fisins eru framleiðendur, sund­rendur og ólífræn efnasambönd eins og vatn, koltvísýringur og næringarjónir (T.J. King).

Líffélag (samfélag) er safn stofna á sama stað á sama tíma innan vistkerfisins til dæmis plöntusamfélag á grasflöt (T.J. King).

Stofn er safn einstaklinga af sömu tegund innan vistkerfis og samfélags til dæmis hreindýr á Íslandi og murta í Þingvallavatni (T.J. King) eða svartbaksstofninn í Breiðafirði, landsins eða Evrópu (hentar reyndar sjaldan).

Tegund: safn einstaklinga sem átt geta sín á milli frjó og dugandi afkvæmi.

Einstaklingar eru minnsta eining stofnsins (T.J. King).

Frumframleiðendur frumbjargalífverur í vistkerfi, mynda flókin lífræn efni úr einföldum ólífrænum efnum við ljóstillífun (grænar plöntur) eða efnatillífun (sumir gerlar).

Neytendur eru ófrumbjarga lífverur í vistkerfi sem nærast á öðrum lífverum eða annarri lífrænni fæðu. Neytendur skiptast meðal annars í grasbíta, rándýr, hræætur, sníkla og alætur.

Fæðuvefur sýnir á hverju lífverur samfélagsins lifa, margar samtengdar fæðukeðjur (T.J. King).

Fæðukeðja er bein leið í gegnum fæðuvef samfélagsins (T.J. King). Þetta er þrepaskipt röð lífvera eða lífveru hópa í vistkerfi þar sem hver hópur nærist á þeim næringarefnum sem tiltæk eru á næsta þrepi fyrir neðan. Fæðuvef má skipta í fæðuþrep  (fæðuhjall eða fæðuhlekk)

Ø       Fyrsta fæðuþrep, frumframleiðendur eru þær lífverur sem mynda sjálfar fæðuefnin sem þær þurfa að nota lífrænu næringu (plöntur).

Ø       Annað fæðuþrep, fyrsta stigs neytendur (1°) en þeir lifa á frumframleiðendum.

Ø       Þriðja fæðuþrep, annars stigs neytendur (2°) þeir lifa á annars stigs neytendum og eru sjálfir étnir af þriðja stigs neytendum (3°).

Búsvæði (kjörlendi/kjörbýli) er það ytra umhverfi sem lífvera býr við og hefur aðlagast (T.J. King). Þar finnur lífveran fæðu og skjól (C.W. McLaughlin og fleiri).

Sess (vist) er hlutverk tegundar í samfélaginu. Sess tegundar felur meðal annars í sér það sem hún étur (fæðusess), nærumhverfið sem hún lifir við (umhverfissess) og hvernig hún aflar sér fæðu (atferlissess) (T.J. King).

Grunnsess tegundar er þær umhverfisaðstæður sem tegundin getur lifað við.

Raunsess vegna samkeppni, afráns og sníkjulífis geta tegundir ekki nýtt sér nema hluta af grunn­s­ess sínum.

Samkeppni á sér stað þegar tveir eða fleiri einstaklingar keppa um takmarkaða auðlind. Undri samkeppni vex að minnsta kosti einn einstaklinganna hægar en ef hann sæti einn að kökunni. Í sumum tilvikum getur samkeppni leitt til dauða að minnsta kosti annars aðilans. Samkeppni getur verið hvort heldur á milli tegunda eða á milli einstaklinga innan sömu tegundar. Samkeppni milli einstaklinga sömu tegundar eða skyldrar tegundar er oftast harðar en samkeppni á milli ólíkra tegunda. Samkeppni getur haft margvísleg áhrif til dæmis ræðst útbeiðsla tegunda oft af samkeppni, sömuleiðis stofnstærð bæði dýra og plantna. Plöntur keppa til dæmis um birtu, vatn, koltvíoxíð, steinefni og jafnvel um frjóbera (dýr). Dýr keppa meðal annars um fæðu, óðul, pláss, maka og hreiðurstæði. Samkeppni er mikilvægur drifkraftur í þróun lífvera og með sérhæfingu (í fæðuvali eða atferli) draga lífverur úr samkeppni milli tegunda. Sérhæfðar tegundir hafa þröngan sess en lífverur sem þola meiri fjölbreytileika búa við víðan sess. Einokunarlögmálið segir að engar tvær tegundir í samfélagi geti haft nákvæmlega sama sess.

Lífrænir umhverfisþættir eru áhrif annarra lífvera á útbreiðslu tegundar til dæmis vegna samkeppni eða útbreiðslu bráðar (T.J. King).

Ólífrænir umhverfisþættir eru eðlisfræðileg og efnafræðileg þolmörk tegundanna til dæmis hiti, raki, selta, brim, ljósstyrkur,  súrefnisstyrkur, styrkur jóna og aðgangur að vatni  (T.J. King).

Óðul eru þau lands­væði sem dýr helga sér og verja fyrir öðrum einstaklingum sömu tegundar (T.J. King).

Arán á sér stað þegar dýr étur lifandi plöntu, hluta hennar og eða annað dýr (C.W. McLaughlin og fleiri).

Samlíf er tengsl milli lífvera þar sem ein lífvera lifir á, í nágrenni við eða jafnvel inni í annarri lífveru, skiptist í gistilífi, samhjálp og sníkjulíf (C.W. McLaughlin og fleiri).

Gistilífi annar aðilinn hagnast en hinn ber hvorki hag né sakaða af (C.W. McLaughlin og fleiri).

Samhjálp er þegar tengsl lífvera eru lífsnauðsynleg fyrir báðar lífverurnar (C.W. McLaughlin og fleiri).

Sníkjulífi er tengsl milli lífvera þar sem önnur ber skaða af samlífinu. Sú lífvera sem hagnast á tengslunum er sníkill en lífveran sem verður fyrir skaða hýsill (C.W. McLaughlin og fleiri). Frá hýslunum fá sníklar lífræn efni sem hýsillinn hefði annars nýtt. Sníklar eru sérhæfir og háðir útbreiðslu hýsils.

Framvinda er stefnubundin breyting á gróðurfari og dýralífi þar sem eitt samfélag tekur við af öðru þar til myndast hefur tiltölulega stöðugt samfélag þar sem hlutfall á milli einstakra tegund helst nokkurn veginn óbreytt. Slík samfélög eru kölluð há­stigssamfélög (T.J. King).

Frumframvinda á sér stað á áður ónumdu svæði (ósnortnu / lífvana landi) eins og jökulurðum, hrauni eða sandi (T.J. King).

Síðframvinda er framvinda á svæðum þar sem jarðvegur hefur þegar myndast. Oftast hafa þessi svæði orðið fyrir einhverri röskun vegna náttúruhamfara eða áhrifa manna til dæmis með ræktun (T.J. King).

Hringrás næringarefna streyma hring eftir hring innan kerfisins meðan orka sú sem vistkerfið fær úr sólaljósi flæðir í gegnum vistkerfið og tapast út í geiminn sem varmi. Lífverur taka næringarefni upp úr jarðvegi eða andrúmslofti, þau flytjast frá einu fæðu­þrepi til annars og berast að lokum aftur út í umhverfið. Hringrásir vatns, kolefnis og niturs hafa forðabúr í andrúmslofti eða vatni og eru því ekki bundin við ákveðið vist­kerfi. Hringrásir fosfórs og natríum hafa forðabúr í setlögum og bergi, þessar hringrásir eru staðbundnari og efnin bera takmarkað á milli vistkerfa (T.J. King).

Aðlögun er breyting sem eykur möguleika lífveru til að komast af (C.W. McLaughlin og fleiri).

Náttúruval er ferli sem á sér stað vegna samspils milli lífvera og umhverfis þeirra og leiðir til þess að tegundir taka breytingum þegar horft er til langs tíma (C.W. McLaughlin og fleiri).

Þróun er breyting á lífverutegund í tímanna rás (C.W. McLaughlin og fleiri). Þróunarkenning Darwins

Atferli athafnir og viðbrögð dýra hvors þau eru líkamleg, vitsmunaleg eða félagsleg.

Líffræðilegur fjölbreytileiki

Samkvæmt alþjóðlegum umhverfisrétti merkir sjálfbær nýting þjóðréttarlega skyldu ríkis til að sjá til þess að hver kynslóð umgangist vistkerfi landsins þannig að komandi kynslóðir geti einnig notið þeirra líffræðilegu auðlinda sem í vistkerfunum felast (Frumvarp til laga). Sjálfbær þróun er sú auðlindanýting sem fullnægir samtímaþörfum án þess að ganga á möguleika komandi kynslóða til að nýta auðlindirnar (Mörður Árnason, 2002).

Landgræðsla ríkisins var stofnum 1965 og er ætlað að annast sandgræðslu, gróðurvernd og gróðureftirlit. Landgræðslan heyrir undir Landbúnaðarráðuneyti og hefur samkvæmt lögum aðsetur í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Til að vinna að markmiðum sínum lætur landgræðslan girða uppblásturssvæði, sá fræi og dreifa áburði meðal annars með flugvélum. Landgræðslan tók við verkefnum Sandgræðslu ríkisins sem starfaði frá 1907 til 1965.

Framræsla er lækkun á grunnvatnsstöðu í votlendi með því að veita jarðvatni burt í opnum skurðum. Miðað er að því að bæta ræktunarskilyrði og auka beitargildi. Framræsla miðast við að halda loftmagni jarðvegs rökum, auka loftmagn hans, örva rotnun og vöxt ræktunar- og beitarplantna (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Rányrkja er óhófleg nýting náttúrugæða sem leiðir til rýrnunar og jafnvel eyðingar þeirra (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Ofbeit á sér stað þegar beitarálag er umfram beitarþol plantna. Beitarþol er sú beit sem gróður þolir án frekari rýrnunar. Ofbeit leiðir til hnignunar og jafnvel útrýmingar plantna. Plöntutegundir þola beit misvel og sumar þola nánast enga (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Örfoka land er land þar sem allur gróður hefur eyðst og jarðvegur blásið upp (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Framræsla  er þurrkun votlendis með skurðum og ræsum (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Jarðvegsrof er losun og tilflutningur jarðvegsefna sem hamlar gróðurvexti eða kemur í veg fyrir landnám gróðurs (Mörður Árnason, 2002). Þegar gróðurþekjan opnast og gróður lætur undan síga. Á gróðurlausu landi eiga vindur og vatn greiða leið að yfirborði jarðvegs en nánast ekkert jarðvegsrof á sér stað þegar gróðurkápan verndar landið. Jarðvegsrof markar því ásýnd landsins og breytir frjósömum landsvæðum í kaldranalegar auðnir (Landgræðsla ríkisins).

Gróðureyðing skerðing eða útrýming gróðurs einkum af völdum ofbeitar og uppblásturs (Mörður Árnason, 2002).

Uppbygging vistkerfa eða vistheimt er ferli sem fylgir sömu lögmálum og framvinda. Sá munur er þó á að í vistheimt er gripið inn í framvinduna til að yfirvinna þá þætti sem talið er að takmarki hana (Bradshaw 1987).

Válistar eru skrár yfir lífverutegundir sem eiga undir högg að sækja eða eru taldar vera í útrýmingar­hættu í tilteknu landi eða svæði. Í válistum er verndarstaða tegundanna skráð í nokkra mismunandi hættuflokka eftir því hve alvarleg ógnin er sem tegundin stendur frammi fyrir. Hættuflokkarnir geta verið allt frá því að tegundin sé í „bráðri útrýmingarhættu“ (critically endangered) til þess að vera í „nokkurri hættu“ (lower risk). Jafnvel algengar tegundir (sbr. stuttnefja, svartbakur, hrafn) geta lent á válista ef þeim fækkar mikið á skömmum tíma (Náttúrufræðistofnun ríkisins).

Þrávirk lífræn spilliefni eru efni sem berast með andrúmslofti til kaldari landa, falla þar í sjó og berast í lífverur þar sem þau safnast fyrir, geta haft áhrif á ónæmiskerfið, valdið ófrjósemi og krabbameini. Koma einkum úr skordýraeitri, illgresiseyðum og frá iðnaði (Mörður Árnason, 2002).

Þróunarlönd eru þau lönd þar sem þjóðartekjur á mann eru lágar og fátækt landlæg, atvinnulíf einhæft og fólksfjölgun mikil (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Súrt regn, úrkoma inniheldur mikið að brennisteins- og saltpéturssýru, sem myndast við bruna kola, olíu og gass (Ingvi Þorsteinsson og Sigurður Blöndal).

Orðabanki umhverfisstofnunnar – orðabanki íslenskrar málstöðvar - orðabanki

© Hólmfríður Sigþórsdóttir

Seinast uppfært 12. september 2007