Völuspá með skýringum

Völuspá er eina eddukvæðið sem hefst með ávarpi í stíl hirðkvæða. Enn fremur koma fyrir í kvæðinu þrjú stef (viðkvæði) en það þykir minna á dróttkvæði (drápur, lofkvæði). Allt þetta bendir til þess að kvæðið sé fremur „ungt“, þ.e.a.s. ort um það leyti sem kristni er lögtekin á Íslandi (um árið 1000). Renndu músinni yfir ferningana hér að ofan til að fá bakgrunnslit og feitletruðu orðin í kvæðinu til að fá skýringu á þeim.

Texti

Skýringar

1. Hljóðs bið eg allar kindir, meiri og minni mögu Heimdallar. Viltu að eg, Valföður, vel fyr telja forn spjöll fira, þau er fremst um man.

Frá uppruna stéttanna er sagt í Rígsþulu. Heimdallur er þar sagður forfaðir hinna þriggja meginstétta, þ.e.a.s. a) höfðingja/konunga — b) frjálsra manna/karla — og — c) þræla. Þetta eru hinir meiri og minni (æðri og óæðri) megir (afkomendur/synir) Heimdallar.

2. Eg man jötna ár um borna, þá er forðum mig fædda höfðu. Níu man eg heima, níu íviðjur, mjötvið mæran fyr mold neðan.

Völvan gerir grein fyrir sjálfri sér. Hún man allt aftur til upphafsins þegar askurinn (heimstréð) var ekki nema fræ í mold.

3. Ár var alda, þar er Ýmir byggði, var-a sandur né sær né svalar unnir; jörð fannst æva né upphiminn, gap var Ginnunga en gras hvergi.

Í þessari og næstu tveim vísum segir frá sköpun heimsins. Frásögnin er nokkuð frábrugðin frásögn Gylfaginningar. Í upphafi var ekkert, aðeins auðn og tóm, áður en Óðinn og bræður hans komu til skjalanna og tóku til við að skapa heiminn. Engin regla var á gangi himintungla. Á himinfestingunni ríkti alger ringulreið.

4. Áður Burs synir bjöðum um ypptu, þeir er Miðgarð mæran skópu; sól skein sunnan á salar steina, þá var grund gróin grænum lauki.

5. Sól varp sunnan, sinni mána, hendi inni hægri um himinjódýr. Sól það né vissi hvar hún sali átti, stjörnur það né vissu hvar þær staði áttu, máni það né vissi hvað hann megins átti.

6. Þá gengu regin öll á rökstóla, ginnheilög goð, og um það gættust; nótt og niðjum nöfn um gáfu, morgun hétu og miðjan dag, undorn og aftan, árum að telja.

Hér kemur hið fyrsta af þrem stefjum kvæðisins (fyrri hluti vísunnar) sem er endurtekið oftar en einu sinni. Æsir ráða ráðum sínum og koma reglu á gang himintungla.

7. Hittust æsir á Iðavelli, þeir er hörg og hof hátimbruðu; afla lögðu, auð smíðuðu, tangir skópu og tól gerðu.

Lýst er gullöld meðal goða. Sælutíð sú hlýtur þó skjótan endi við komu þriggja þursameyja (sjá seinni hluta næsta erindis).

8. Tefldu í túni, teitir vóru, var þeim vettergis vant úr gulli, uns þrjár komu þursa meyjar ámáttkar mjög úr Jötunheimum.

9. Þá gengu regin öll á rökstóla, ginnheilög goð, og um það gættust, hver skyldi dverga drottin skepja úr Brimis blóði og úr blám leggjum.

Upphaf vísunnar er stefið (endurtekið) úr 6. vísu.

10. Þar var Mótsognir mæstur um orðinn dverga allra, en Durinn annar; þeir mannlíkön mörg um gerðu dvergar úr jörðu, sem Durinn sagði.

Þessi vísa og næstu sex ganga undir nafninu „Dvergatal“.

11. Nýi og Niði, Norðri og Suðri, Austri og Vestri, Alþjófur, Dvalinn, Bívör, Bávör, Bömbur, Nóri, Án og Ánar, Ái, Mjöðvitnir.

12. Veigur og Gandálfur, Vindálfur, Þráinn, Þekkur og Þorinn, Þrár, Vitur og Litur, Nár og Nýráður, nú hefi eg dverga, Reginn og Ráðsviður, rétt um talda.

13. Fíli, Kíli, Fundinn, Náli, Hefti, Víli, Hannar, Svíur, Frár, Hornbori, Frægur og Lóni, Aurvangur, Jari, Eikinskjaldi.

14. Mál er dverga í Dvalins liði ljóna kindum til Lofars telja, þeir er sóttu frá salar steini Aurvanga sjöt til Jöruvalla.

15. Þar var Draupnir og Dólgþrasir, Hár, Haugspori, Hlévangur, Glói, Skirvir, Virvir, Skáfiður, Ái.

16. Álfur og Yngvi, Eikinskjaldi, Fjalar og Frosti, Finnur og Ginnar; það mun upp meðan öld lifir, langniðja tal Lofars hafað.

17. Uns þrír komu úr því liði öflgir og ástgir æsir að húsi, fundu á landi lítt megandi Ask og Emblu örlöglausa.

Í þessari og næstu vísu er lýst sköpun/upphafi mannkyns. Óðinn, Hænir og Lóður finna Ask og Emblu lífvana og blása þeim lífsanda í brjóst/gæða þau lífi.

18. Önd þau né áttu, óð þau né höfðu, lá né læti né litu góða; önd gaf Óðinn, óð gaf Hænir, lá gaf Lóður og litu góða.

19. Ask veit eg standa, heitir Yggdrasill, hár baðmur, ausinn hvíta auri; þaðan koma döggvar þær er í dala falla, stendur æ yfir grænn Urðarbrunni.

Aski Yggdrasils (heimstrénu) er lýst hér og í næstu vísu. Tréð hefur þrjár rætur. Ein þeirra er hjá goðum og þar er Urðarbrunnur þar sem örlaganornirnar, Urður, Verðandi og Skuld, eiga bústað sinn. Þær ráða örlögum manna (og jafnvel einnig goða). Askurinn er sígrænn og má líta á hann sem tákn um frjómátt lífsins.

20. Þaðan koma meyjar margs vitandi þrjár úr þeim sæ, er und þolli stendur; Urð hétu eina, aðra Verðandi, skáru á skíði, Skuld ina þriðju. Þær lög lögðu, þær líf kuru alda börnum, örlög seggja.

21. Það man hún fólkvíg fyrst í heimi, er Gullveigu geirum studdu og í höll Hárs hana brenndu, þrisvar brenndu, þrisvar borna, oft, ósjaldan; þó hún enn lifir.

Gullveig, persónugerving ágirndarinnar (veig = kraftur), heldur innreið sína í goðheima og veldur þar ófriði. Nafnið gæti merkt máttur/kraftur gullsins. Æsir reyna að ráða niðurlögum hennar í höll Óðins (Valhöll) en það gengur illa, hún lifnar alltaf við að nýju.

22. Heiði hana hétu hvar er til húsa kom, völu velspáa, vitti hún ganda; seið hún hvar er hún kunni, seið hún leikin, æ var hún angan illrar þjóðar.

Eitthvað áþekkt eða hliðstætt á sér stað meðal manna. Tengslin milli goðheims og mannheims fara nú smám saman að koma betur í ljós. Í þessari vísu hefur Gullveig skipt um nafn og heitir nú Heiður (merking: hin bjarta). Hún kemur til manna og heldur áfram fyrri iðju og kveikir nú ágirndina í brjóstum manna.

23. Þá gengu regin öll á rökstóla, ginnheilög goð, og um það gættust hvort skyldu æsir afráð gjalda eða skyldu goðin öll gildi eiga.

Upphaf vísunnar er stefið úr 6. og 9. vísu. Í síðari hluta vísunnar og í næstu vísu er lýst afleiðingunum af komu Gullveigar. Æsir ákveða að krefjast skaðabóta af vönum sem voru goðaættar.

24. Fleygði Óðinn og í fólk um skaut, það var enn fólkvíg fyrst í heimi; brotinn var borðveggur borgar ása, knáttu vanir vígspá völlu sporna.

Hér og í næstu tveim vísum er sagt í örstuttu máli frá stríði við vani í árdaga. Það er fyrsta orrusta í heimi. Stríðinu lýkur en hvorki æsir né vanir ná að knýja fram fullnaðarsigur. Borgarveggurinn um Ásgarð er brotinn í stríðinu. Það leiðir til þess að goðin gera samning við borgarsmið af jötnaættum. Loki olli því að æsir sömdu af sér og hann varð að leysa vandann á sinn hátt, sbr. frásögn Snorra-Eddu af viðskiptum ásanna og borgarsmiðsins.

25. Þá gengu regin öll á rökstóla, ginnheilög goð, og um það gættust hverjir hefði loft allt lævi blandið eða ætt jötuns Óðs mey gefna.

26. Þór einn þar var þrunginn móði, hann sjaldan situr er hann slíkt um fregn. Á gengust eiðar, orð og særi, mál öll meginleg er á meðal fóru.

Þór drepur borgarsmiðinn í griðum. Í lok vísunnar er margendurtekið, með breyttu orðalagi („á gengust eiðar, orð og særi, mál öll meginleg ...“), hversu alvarlegur atburður það er að goðin rjúfi eiða sína og bregðist drengskaparskyldu sinni. Slíkt verður ekki fyrirgefið — hvorki meðal manna (sbr. meinsvarana í 38. vísu) né goða. Goðin sem herrar heimsins hafa brugðist og spilling þeirra hlýtur að bitna á mannkyninu. Goðin hafa nú lent á óheillabraut og eru byrjuð að feta veginn til glötunar.

27. Veit hún Heimdallar hljóð um fólgið undir heiðvönum helgum baðmi; á sér hún ausast aurgum fossi af veði Valföðurs. Vituð ér enn eða hvað?

Heimdallur virðast hafa lagt heyrn sína að veði fyrir því að friður haldist og Óðinn annað auga sitt. Í lokalínunni kemur fram nýtt stef. ér, þ.e. þér, er hin gamla fleirtala, þið var tvítala. Stefið felur í sér eins konar storkun til áheyrenda um það hvort þeir séu ekki loksins farnir að átta sig á samhenginu í frásögn völvunnar og jafnframt hvort þeir hafi kjark til að heyra meira um framtíð goða og manna. Þetta stef er síðan endurtekið nokkrum sinnum eftir að völvan hefur sagt frá ógnvænlegum atburðum.

28. Ein sat hún úti þá er inn aldni kom yggjungur ása og í augu leit: „Hvers fregnið mig? Hví freistið mín?“ Allt veit eg, Óðinn, hvar þú auga falt, í inum mæra Mímisbrunni. Drekkur mjöð Mímir morgun hverjan af veði Valföðurs. Vituð ér enn eða hvað?

Hér greinir frá fundi Óðins og völvunnar. Allt frá 1. vísu hefur völvan í raun verið að segja Óðni og öðrum sem á hlýða frá fortíðinni. Hún rekur nú tilefni þess að hún hóf frásögn sína. Óðinn kom á fund hennar og fékk hana til þess. Þá sá hún ýmsar sýnir sem hún lýsir í næstu erindum. Eðlileg lögmál um tíma og rúm gilda ekki um hana. Hún á auðvelt með að sjá yfir alla veraldarsöguna í senn, hvort sem er í fortíð, nútíð eða framtíð, og stekkur milli goðheima, jötunheima, undirheima og mannheima án nokkurra vandkvæða.

29. Valdi henni Herföður hringa og men, fé, spjöll spakleg og spáganda, sá hún vítt og um vítt um veröld hverja.

Í lok þessarar vísu víkkar sýn völvunnar ( „... sá hún vítt og um vítt / um veröld hverja...“ ). Sýnirnar vísa allar fram til ragnaraka. Óðinn færir völvunni ýmsa dýrgripi ( „... hringa og men, fé ...“ ) og hlýtur að launum spádóm hennar.

30. Sá hún valkyrjur vítt um komnar, görvar að ríða til goðþjóðar; Skuld hélt skildi, en Skögul önnur, Gunnur, Hildur, Göndul og Geirskögul. Nú eru taldar nönnur Herjans, görvar að ríða grund, valkyrjur.

Valkyrjur á ferð. Þær eru reiðubúnar að hefja för sína í goðheima. Einhver er feigur.

31. Eg sá Baldri, blóðgum tívur, Óðins barni, örlög fólgin; stóð um vaxinn völlum hærri mjór og mjög fagur mistilteinn.

Í þessari og næstu þremur vísum segir frá vígi Baldurs, hefndum eftir hann og þegar Loki er bundinn. Víg Baldurs er skelfilegur atburður. Bræðravíg og blóðhefnd eru komin inn í tilveru goðanna og eru afleiðing af spillingu þeirra. Hin illu öfl með Loka í fararbroddi færast nú í aukana.

32. Varð af þeim meiði, er mær sýndist, harmflaug hættleg, Höður nam skjóta. Baldurs bróðir var um borinn snemma, sá nam Óðins sonur einnættur vega.

33. Þó hann æva hendur né höfuð kembdi, áður á bál um bar Baldurs andskota; en Frigg um grét í Fensölum vá Valhallar. Vituð ér enn eða hvað?

34. Haft sá hún liggja undir hvera lundi, lægjarns líki Loka áþekkjan. Þar situr Sigyn þeygi um sínum ver vel glýjuð. Vituð ér enn eða hvað?

Upphafleg merking orðsins hver er „ketill“ eða einhvers konar pottur eða skál. Í íslensku er algengasta merkingin „heit vatnsupppspretta“.

35. Á fellur austan um eiturdala söxum og sverðum, Slíður heitir sú.

Í þessari og næstu fjórum vísum er brugðið upp torræðum og ógnvekjandi myndum úr helheimum eða undirheimum

36. Stóð fyr norðan á Niðavöllum salur úr gulli Sindra ættar; en annar stóð á Ókólni bjórsalur jötuns, en sá Brimir heitir.

37. Sal sá hún standa sólu fjarri Náströndu á, norður horfa dyr. Féllu eiturdropar inn um ljóra, sá er undinn salur orma hryggjum.

Hér og í næstu vísu er sagt frá hegningar- og kvalastað vondra manna (eiðrofa, morðingja og flagara). Hér gætir áreiðanlega kristinna áhrifa. Náströnd virðist sniðin eftir hugmyndum kristninnar um refsingar í öðru lífi vegna misgjörða í þessu lífi. Vert er að minnast þess hér að goðin hafa gerst sek um sömu glæpi og misindismennirnir. Þau hljóta því einnig að þurfa að taka út sinn dóm.

38. Sá hún þar vaða þunga strauma menn meinsvara og morðvarga og þann er annars glepur eyrarúnu. Þar saug Niðhöggur nái framgengna, sleit vargur vera. Vituð ér enn eða hvað?

39. Austur sat in aldna í Járnviði og fæddi þar Fenris kindir. Verður af þeim öllum einna nokkur tungls tjúgari í trölls hami.

Í þessari og næstu tveimur vísum er sýnt hvað er á seyði í jötunheimum skömmu áður en ragnarök hefjast. Hér segir af úlfum af ætt Fenrisúlfs sem gleypa sól og mána í ragnarökum.

40. Fyllist fjörvi feigra manna, rýður ragna sjöt rauðum dreyra. Svört verða sólskin um sumur eftir, veður öll válynd. Vituð ér enn eða hvað?

Blóði rignir og sól hverfur af himni en slíkir atburðir eru algengir fyrirboðar válegra tíðinda.

41. Sat þar á haugi og sló hörpu gýgjar hirðir, glaður Eggþér; gól um honum í Gaglviði fagurrauður hani, sá er Fjalar heitir.

Í þessari og næstu vísu víkur sögunni til þriggja hana (í jötunheimum, Valhöll og sölum Heljar) sem gala hver í kapp við annan. Gal þeirra sýnir vel glundroðann í veröldinni. Jafnframt er vert að minnast þess að hanagal hefur oft táknræna merkingu í trúarbrögðum (sbr. kristni).

42. Gól um ásum Gullinkambi, sá vekur hölda að Herjaföðurs; en annar gelur fyr jörð neðan, sótrauður hani, að sölum Heljar.

43. Geyr Garmur mjög fyr Gnipahelli, festur mun slitna en freki renna. Fjöld veit hún fræða, fram sé eg lengra um ragnarök römm sigtíva.

Þriðja stef kvæðisins er heil vísa sem er tvisvar endurtekin. Nú bregður svo við að talað er í nútíð en áður hefur völvan talað í þátíð. Þetta má e.t.v. túlka sem svo að í þessum töluðum orðum völvunnar sé frásögn hennar trufluð með geltinu í Garmi sem gæti verið hundur eða Fenrisúlfur. Geltið boðar upphaf ragnaraka (heimsendis) en þá losnar Fenrisúlfur úr fjötrum.

44. Bræður munu berjast og að bönum verðast, munu systrungar sifjum spilla; hart er í heimi, hórdómur mikill, skeggöld, skálmöld, skildir eru klofnir, vindöld, vargöld, áður veröld steypist, mun engi maður öðrum þyrma.

Ófriður mun brjótast út meðal manna og bræður og frændur berast á banaspjót. Nú hefst hin eiginlega spá völvunnar um framtíðina sem greinilega er skammt undan því að áheyrandi er minntur á það öðru hvoru með stefinu þar sem heyrist geltið í Garmi. Ragnarökum er lýst og þau eru rökrétt afleiðing af því sem á undan er gengið. Í lok Gylfaginningar (51.— 53. kafla) styðst Snorri Sturluson mjög við lýsingu Völuspár á ragnarökum og sjálfsagt er að rifja þá frásögn alla upp. Einstök atriði eru þó rakin á annan veg í Völuspá en hjá Snorra.

45. Leika Míms synir, en mjötuður kyndist að inu galla Gjallarhorni. Hátt blæs Heimdallur, horn er á lofti, mælir Óðinn við Míms höfuð.

Fyrri hluti þessarar vísu er torskýrður. „Míms synir“ eru t.d. ókunnir. Nú nálgast heimsendir. Heimdallur blæs í hornið og Óðinn leitar ráða hjá Mími.

46. Ymur ið aldna tré, en jötunn losnar. Skelfur Yggdrasils askur standandi.

Það þýtur í limi asksins. Loki losnar úr fjötrum og askurinn leikur á reiðiskjálfi. Hann verður brátt eldi að bráð.

47. Geyr nú Garmur mjög fyr Gnipahelli, festur mun slitna en freki renna, fjöld veit hún fræða, fram sé eg lengra um ragnarök römm sigtíva.

48. Hrymur ekur austan, hefist lind fyrir, snýst Jörmungandur í jötunmóði. Ormur knýr unnir, en ari hlakkar, slítur nái neffölur, Naglfar losnar.

Jötunninn Hrymur sækir að úr austri. Miðgarðsormur byltir sér og rótar upp hafinu. Ernir (hræfuglar) eiga veislu í vændum. Naglfari (skip gert úr nöglum dauðra manna) er hrundið á flot.

49. Kjóll fer austan, koma munu Múspells um lög lýðir, en Loki stýrir. Fara fíflmegir með freka allir, þeim er bróðir Býleists í för.

Skip jötna kemur úr austri og Loki stýrir því enda genginn í lið með jötnum.

50. Hvað er með ásum? Hvað er með álfum? Gnýr allur Jötunheimur, æsir eru á þingi, stynja dvergar fyr steindurum, veggbergs vísir. Vituð ér enn eða hvað?

Veröldin leikur á reiðiskjálfi. Æsir koma saman til að ráða ráðum sínum. Lokalínan er stef eins og áður.

51. Surtur fer sunnan með sviga lævi, skín af sverði sól valtíva. Grjótbjörg gnata, en gífur rata, troða halir helveg en himinn klofnar.

Jötunninn Surtur sækir að úr suðri með eldi. Það slær bjarma á vopn goðanna. Mannkynið ferst og himinninn klofnar.

52. Þá kemur Hlínar harmur annar fram, er Óðinn fer við úlf vega, en bani Belja bjartur að Surti; þá mun Friggjar falla angantýr.

Fyrri harmur Friggjar var dauði Baldurs. Hér segir frá því er Óðinn berst við Fenrisúlf og Freyr við Surt. Óðinn fellur.

53. Þá kemur inn mikli mögur Sigföður, Víðar, vega að valdýri. Lætur hann megi Hveðrungs mundum standa hjör til hjarta, þá er hefnt föður.

Sonur Óðins, Víðar, hefnir föður síns og hann leggur son Loka sverði í hjartastað.

54. Þá kemur inn mæri mögur Hlóðynjar, gengur Óðins sonur við orm vega, drepur hann af móði Miðgarðs véur, munu halir allir heimstöð ryðja; gengur fet níu Fjörgynjar bur neppur frá naðri níðs ókvíðnum.

Þór berst við Miðgarðsorm og þeir falla báðir.

55. Sól tér sortna, sígur fold í mar, hverfa af himni heiðar stjörnur. Geisar eimi við aldurnara, leikur hár hiti við himin sjálfan.

Sólin sortnar og jörðin sekkur í sæ. Stjörnur hverfa af himni og askurinn stendur í björtu báli.

56. Geyr nú Garmur mjög fyr Gnipahelli, festur mun slitna en freki renna. Fjöld veit hún fræða, fram sé eg lengra um ragnarök römm sigtíva.

57. Sér hún upp koma öðru sinni jörð úr ægi iðjagræna. Falla fossar, flýgur örn yfir, sá er á fjalli fiska veiðir.

Kyrrðin í náttúrumyndinni í þessari vísu myndar andstæðu við ósköpin sem á dundu í vísunum á undan. Hér hefst lokakafli kvæðisins sem sýnir að ragnarök eru ekki til einskis þrátt fyrir allt. Í næstu vísum er lýst draumsýn um sæluheim þegar allt böl er úr sögunni og spillingin meðal goða og manna hefur verið upprætt. Í þessum kafla kallast vísur á við fyrri hluta kvæðisins með augljósum hætti, t.d. orðalagslíkingum.

58. Finnast æsir á Iðavelli og um moldþinur máttkan dæma og minnast þar á megindóma og á Fimbultýs fornar rúnar.

Þessi vísa og næsta kallast á við 7. og 8. vísu. Æsir koma saman á Iðavelli og hinar gullnu töflur, sem voru eins konar tákn um sakleysi í árdaga, finnast aftur.

59. Þar munu eftir undursamlegar gullnar töflur í grasi finnast, þær er í árdaga áttar höfðu.

60. Munu ósánir akrar vaxa, böls mun alls batna, Baldur mun koma. Búa þeir Höður og Baldur Hrofts sigtóftir vel valtívar. Vituð ér enn eða hvað?

Baldur og Höður, sem saklausir létu lífið, eiga afturkvæmt í þennan nýja heim og búa í sátt og samlyndi á rústum Valhallar.

61. Þá kná Hænir hlautvið kjósa og burir byggja bræðra tveggja vindheim víðan. Vituð ér enn eða hvað?

E.t.v. vígir Hænir hér nýtt heimstré í stað þess gamla sem varð tortímingu að bráð í ragnarökum.

62. Sal sér hún standa sólu fegra, gulli þaktan á Gimlé. Þar skulu dyggvar dróttir byggja og um aldurdaga yndis njóta.

Í þessari vísu fá góðir menn og gegnir réttláta umbun og njóta yndis að eilífu á sælustaðnum Gimlé sem er alls ólíkur Náströndu.

63. Þar kemur inn dimmi dreki fljúgandi, naður fránn, neðan frá Niðafjöllum; ber sér í fjöðrum, flýgur völl yfir, Niðhöggur nái. Nú mun hún sökkvast.

Þessa vísu virðist liggja beinast við skilja sem svo að lýst sé sýn úr samtímanum, völvan sjái flug drekans, Niðhöggs, frá Niðafjöllum og greini frá síðustu sýn sinni, líkt og ragnarök hefjist um leið og hún lýkur máli sínu. Hver er annars „hún“ sem „mun sökkvast“? Er það völvan eða jörðin? Þessari spurningu verður ekki svarað með óyggjandi hætti fremur en ýmsum öðrum sem vakna við lestur kvæðisins.

HELSTU HEIMILDIR